Arkeoloji dünyasında onlarca yıldır tartışılan Göbeklitepe dikilitaşlarındaki “çanta” motifi için yeni bir iddia ortaya atıldı. “Onlar çanta değil, insanlığın ilk mimari çizimi ve evren haritası!”

İnsanlık tarihinin bilinen en eski anıtsal yapı kompleksi olan Göbeklitepe’deki 43 numaralı dikilitaş (Akbaba Taşı) üzerinde yer alan ve bugüne kadar çanta, kova veya sepet olarak adlandırılan üç sembol bilim dünyasını yeniden ikiye böldü. Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi Yüksek İç Mimar ve Öğr. Gör. Bora Uluurgun tarafından yürütülen akademik çalışmaya göre bu motifler taşınabilir günlük eşyalar değil Göbeklitepe’deki üç ayrı ritüel alanının olduğunu ve aynı zamanda gök-yer-yeraltı üçlemesinden oluşan evrenin bir şematik modelini temsil ediyor.

ÇANTA MI,  MİMARİ KESİT Mİ?

Pillar 43 üzerindeki üç sembol, formları nedeniyle 20 yılı aşkındır çanta, kova veya sepete benzetilmiştir. Ancak bu durumun modern bir algı yanılsaması olduğunu, figürlerin Neolitik dönemin hem mimari mühendislik bilgisini hem de kozmik evren algısını kaydeden insanlık tarihinin ilk “çifte-anlamlı” (dual layer) ikonografik belgeler olduğunu savunan Öğr. Gör. Bora Uluurgun çalışmasında dikkat çekici sorular yönlendiriyor.

“Bir taşınabilir eşya (çanta, kova, sepet) neden bir 'giriş kapısı' veya kapısına 'saldıran bir hayvan' figürü taşısın? Sembollerin temel formu mükemmel bir simetriye sahipken, üzerindeki asimetrik hayvan figürleri kapıyı ve girişi temsil eder. Gerçek bir yapının girişi vardır ve bu giriş yapıyı asimetrik kılar. Bu detay, sembollerin gerçek bir mimari kesit olduğunun en somut kanıtıdır."

HEM MİMARİ PLAN HEM KOZMİK HARİTA

Öğr. Gör. Bora Uluurgun araştırmasında neolitik insanların bu sembolleri fiziksel bir yapının ve aynı zamanda insanlığın en eski “Kozmik Kubbe” inancını taşlara işlediğini savunmakta. Sembollerin detaylı mimari karşılıkları ise şöyle sıralanıyor:

Sembolün üst kavisli yapısı yapının çatı/kubbe profilini

Yan dikmeler halka duvar sütunları çevreleyici dikilitaşların ön cephe profilini

Orta T-şekilli form Merkez T-dikilitaşı Ritüel alanın odak noktası

Alt düz zemin hattı Yapı tabanı / zemin seviyesinin kesit çizgisi

 İç boşluk Ritüel alan (avlu) Sütunlar arasındaki kullanım alanını gösteriyor. Bu semboller, Göbeklitepe’deki tapınakların (Enclosure A, B ve C) ön cephe kesitlerinin birebir şematik çizimi olduğunu ortaya koyuyor.

DÜNYA MİTOLOJİLERİNDE EVRENSEL BİR SEMBOL

Çalışmanın dikkat çeken bir konusu da Göbeklitepe dikilitaşlarındaki sembollerin eski mitolojilerde de bir benzerinin bulunmasıdır. Öğr. Gör. Bora Uluurgun, benzer “çanta/kova” motiflerinin tarihin farklı dönemlerinde karşımıza çıktığını bu sebeple Göbeklitepe dikilitaş sembollerinin bilinen en eski "çanta" tasviri olduğunu belirterek çalışmasında karşılaştırmalara yer vermiştir:

• Asur / Sümer (MÖ 883–859) — Arınma Kovası

Nimrud kabartmalarında, Apkallu figürleri elinde "çanta"ya benzeyen bir kova (banddudû) ve arındırıcı asa (mullilu) tutarlar. Akkadca metinlerde bu nesneler ritüel arınma törenlerinde kullanılmıştır. Bu kova, aslında bir yapının (tapınak/ritüel alan) sembolik bir temsili olabilir.

• Olmek (MÖ 1200–400) — La Venta

Meksika'nın Tabasco eyaletindeki La Venta Monument 19, elinde "çanta" tutan bir figürü gösterir. Bu figür, Maya mitolojisinde Kukulkan ve Aztek mitolojisinde Quetzalcoatl olarak bilinen tüylü yılan tanrısının en eski tasvirlerinden biridir. "Çanta" burada da bir yapının (kutsal mekân) sembolik temsili olarak okunabilir.

• Yeni Zelanda Maori — Üç Bilgi Sepeti

Maori mitolojisinde, orman tanrısı Tāne-nui-a-Rangi, en yüksek göğe tırmanarak Io-Matua-Kore'dan üç bilgi sepeti (Ngā Kete o te Wānanga) getirir:

- Kete Tuauri: Görünmeyen dünyanın bilgisi (manevi, ritüel)

- Kete Tuatea: Fiziksel dünyanın bilgisi (doğa, teknik)

- Kete Aronui: İlişkiler ve uygulamalı bilgelik

Bu üç sepet, Göbeklitepe'deki üç çanta sembolüyle hem sayısal hem de kozmolojik anlamda dikkat çekici bir paralellik gösterir. Her iki gelenekte de "üçlü taşıyıcı", evrenin üç katmanını temsil eder.

• Antik Mısır — Tanrısal Mesken

Antik Mısır sanatında, "çanta" benzeri semboller taşınabilir çadırların kubbeli direklerini ve örtüsünü temsil eder. Bu tasvirlerde yarım daire şeklindeki sap = gökyüzü yarımküresi, kare taban = yeryüzü olarak yorumlanır. Bu, sembolün aslında bir "taşınabilir ev/mekân"ı temsil ettiğini gösterir.

12 bin yıldır sessizce taşların üzerinde duran üç sembol, belki de hiçbir zaman bir çanta değildi. Bora Uluurgun'un ortaya koyduğu çalışma, bu figürlerin Göbeklitepe'nin mimarisini, ritüel düzenini ve evren anlayışını aynı sembolde buluşturan çok katmanlı bir anlatım olduğunu öne sürüyor. Bu iddia doğrulanır ya da tartışılır; ancak kesin olan bir gerçek var: Göbeklitepe, insanlık tarihinin en büyük sırlarından biri olmaya devam ediyor.